Opinie van De Balie: ‘Voor veel ouderen wordt passend wonen een onbereikbaar labyrint’
Onderzoeksjournalisten Rosalie Dielesen en Sylvia Vegter van De Balie deden onderzoek naar de digitalisering van de gemeente Amsterdam – en hoe dit ook Amsterdammers achterstelt, in plaats van vooruithelpt. Zij geven in dit opiniestuk een inkijkje in hun onderzoek.
In Nederland wonen veel mensen niet passend. Volgens de gemeente Amsterdam leven zo’n twaalfduizend gezinnen met een laag inkomen in te kleine sociale huurwoningen, terwijl veel ouderen juist te veel ruimte hebben: bijna de helft van de eenpersoonshuishoudens met meer dan honderd vierkante meter is ouder dan zestig jaar.
Amsterdam laat zien hoe het sociale huurstelsel in de praktijk vastloopt. Om doorstroom binnen de sociale huur te bevorderen, heeft de gemeente verschillende regelingen bedacht. Maar wie wil verhuizen, hulp wil aanvragen of zijn rechten wil uitoefenen, stuit op een digitale hindernisbaan vol ingewikkelde portalen en formulieren. Daar gaat het structureel mis.
Het onderzoek van de onderzoeksredactie van debatcentrum De Balie, Livejournalism, begon bij een oudere vrouw in Amsterdam-West die haar hele leven op dezelfde plek woont. We liepen mee met !Woon-coach Karin Huizinga, die ouderen begeleidt die niet meer passend wonen: wie de trap niet meer op kan, of juist te veel ruimte heeft.
Wisselen tussen tablets
De vrouw vertelt over haar moeite om zelfstandig te blijven wonen, over ziekenhuisbezoeken en over het wisselen tussen een nieuwe tablet, die ze nog niet begrijpt, en een oude die traag werkt. Huizinga noteert alles zorgvuldig. Ze merkt dat veel ouderen afhaken: stapels brieven, wachtwoorden en mapjes blijven ongebruikt, en digitale portalen zoals MyQii raken snel verstrikt in foutmeldingen en ingewikkelde menu’s.
“Het gaat zelden om onwil,” zei Huizinga in november in De Balie. “Mensen haken gewoon af.” Aan de keukentafel komen steeds dezelfde vragen terug: waar vraag je stadsdeelvoorrang aan? Wat houdt een seniorenregeling in? Hoe weet je of je ergens recht op hebt? Voor veel ouderen wordt passend wonen zo een onbereikbaar labyrint.
Onrealistisch beleid
Digitale drempels, veranderende inlogmethodes en verloren accounts zorgen dat ouderen afhaken, ondanks hun woonwens. Onderzoek op verzoek van de Amsterdamse Federatie van Woningcorporaties laat zien dat er tussen 2020 en 2023 10.000 woningen werden aangeboden via verhuisregelingen, maar slechts 750 woningen zijn op die gronden toegewezen. Een schrijnend laag aandeel dat laat zien hoe weinig mensen profiteren van vastgestelde regelingen.
Het probleem is structureel: beleid gaat uit van digitale zelfredzaamheid die voor veel ouderen niet realistisch is. Wie langer in een te grote of slecht toegankelijke woning blijft, loopt een verhoogd risico op vallen, ongelukken en gezondheidsproblemen.
Diezelfde digitale muur treft ook economisch daklozen. Wekelijks zien we bij opvangorganisatie (voor mannen) Daadkr8 in Nieuw-West hoe hard digitalisering kan uitpakken: mannen met een biculturele achtergrond, sommige met hun kinderen, zitten aan tafels met laptops, begeleid door vrijwilligers, worstelend met portalen, wachtwoorden en formulieren. Geen DigiD, geen laptop, geen stabiel e-mailadres of beperkte taalvaardigheid kan direct leiden tot afwijzing én dus tot een slaapplaats die verloren gaat.
Sheltersuit gestolen
Recent kwam die kwetsbaarheid nog scherper in beeld toen bij het mannencentrum werd ingebroken en een sheltersuit werd gestolen: een wind- en waterdichte jas met een afritsbare slaapzak, ontworpen om directe bescherming te bieden tegen de elementen. “Als ze het hadden gevraagd, had ik ze er zo een meegegeven,” vertelt Oscar, ervaringsdeskundige. Zonder de constante inzet van vrijwilligers zouden veel van deze mensen letterlijk op straat staan, zonder toegang tot opvang, zorg of ondersteuning.
Digitalisering is niet neutraal; ze creëert winnaars en verliezers. In Nederland woont ongeveer een kwart van alle huishoudens in sociale huur, in Amsterdam zelfs ruim een derde, maar toegang tot deze woningen en regelingen verloopt steeds vaker digitaal.
Basisvaardigheden zoals een laptop, een e-mailadres en digitale geletterdheid worden stilzwijgend verondersteld, terwijl de overheid sneller digitaliseert dan veel burgers kunnen bijbenen. Wie het niet redt, valt buiten de boot én vaak buiten beeld. Dat leidt tot een democratisch tekort: rechten worden afhankelijk van vaardigheden, niet van het recht zelf.
Tegen deze achtergrond presenteert wethouder Zita Pels (Volkshuisvesting, GroenLinks) in april het doorstroomoffensief ‘Passend wonen in Amsterdam’ – een ambitie om de vastgelopen woningmarkt weer in beweging te krijgen. De kern: vergroting van de doorstroom door mensen meer kans te geven een woning te vinden die bij hun situatie past, en zo woningen vrij te maken voor andere woningzoekenden.
De maatregelen omvatten onder meer het verruimen van verhuisregelingen, financiële ondersteuning bij verhuizen, en de inzet van woon‑ en verhuiscoaches om mensen te begeleiden in het vinden van een passende woning. Zo hoopt Amsterdam barrières rond digitalisering en informatie te slechten.
Behoefte aan menselijkheid
Deze aanpak komt niet uit de lucht vallen. Amsterdam experimenteert ook met proefregelingen, zoals het openstellen van kleinere woningen voor woningzoekenden zonder urgente voorrang, en wil bij verhuur meer werken met inschrijfduur in plaats van alleen voorrangsregels, omdat de wachttijd voor een sociale huurwoning in de stad gemiddeld meer dan een decennium is en gezinshuizen voor velen onbereikbaar blijven zonder beweging in de voorraad.
Toch blijft er een onmiskenbare kloof tussen beleid en praktijk. Want zolang de uitvoering van het doorstroomoffensief vooral via digitale systemen verloopt, en ondersteuning ad hoc of projectmatig wordt aangeboden, zullen kwetsbare groepen afhaken.
Hybride toegang zoals fysieke loketten, telefonische ondersteuning en begrijpelijke begeleiding is geen luxe, maar een noodzaak. De gemeente en woningcorporaties nemen mondjesmaat wooncoaches aan, maar digitale hulp moet structureel gefinancierd worden en mag niet afhangen van vrijwilligers.
Amsterdammers hebben behoefte aan menselijkheid. Zorg dat er weer aanspreekpunten komen voor bewoners in hun eigen wijk, zodat mensen op loopafstand van hun woonplaats in gesprek kunnen gaan, begeleid worden bij elk stapje in het proces, en geen digitale drempels hoeven te overwinnen om hun basisrecht – passende huisvesting – te realiseren. Zolang dat niet gebeurt, moderniseert Amsterdam wel, maar blijft ze haar meest kwetsbare bewoners vergeten.