Ryan (9) gaat al drie jaar niet naar school: “In dit systeem moet je een driehoek door een rondje duwen”

Hij houdt van fietsen, dansen en pianospelen. Het liefst zou hij ook voetballen met zijn klasgenoten, maar die heeft Ryan niet. Hij gaat namelijk al drie jaar niet naar school. En hij is zeker niet het enige Amsterdamse kind: vorig jaar zaten bijna 1200 leerlingen thuis, een recordaantal. Wie zijn deze kinderen, en waarom zitten ze zo lang thuis?

Bij binnenkomst is Ryan vriendelijk en een beetje verlegen. Zijn moeder doet het woord. Een half uurtje later is van die verlegenheid niets meer te bekennen: of ik zijn elektrische piano, zijn trompet (“Ik heb al één les gehad!”) én natuurlijk zijn kamer wil zien. Hij kan ook wel een stukje spelen. Twee minuten later klinkt de melodie van Spongebob Squarepants uit de speaker van zijn moeders telefoon, terwijl Ryan op de piano meespeelt. Ryan is niet zijn echte naam, maar omdat hij regelmatig vervelende reacties krijgt, vertelt hij zijn verhaal liever anoniem.

Doordeweeks krijgt Ryan thuisonderwijs van zijn moeder en één keer per week gaat hij naar huiswerkbegeleiding. Naar school gaat hij al drie jaar niet meer. Voor Ryans moeder is onduidelijk wat er precies is misgegaan en waarom hij niet meer naar school toe mag. Ze vertelt hoe ze destijds, vlak voor de vakantie, een e-mail van de school ontving met de boodschap dat hij niet meer welkom was en ze thuisonderwijs moest gaan geven.

“Dat was heftig. Het was zo schokkend dat ik niet wist wat ik moest doen en hoe te handelen, ik kan me dat nog goed herinneren”, vertelt ze. “Ik raakte in paniek: wat moet ik doen, wie moet ik bellen, wie moet ik mailen, hoe nu verder?”

Ze vertelt dat volgens de school sprake was van gedragsproblemen. Zij verklaren zich vervolgens handelingsverlegen. Daarmee geeft een onderwijsinstelling aan niet in staat te zijn om de leerling de juiste ondersteuning te bieden, en daarmee hield het voor Ryan op deze school dus op. Zelf was hij destijds blij dat hij niet meer terug hoefde: “Ik zal je eerlijk zeggen, het voelde daar alsof ik in een gevangenis zat.”

“Hij is van een heel vrolijk, happy kind veranderd in een onzeker en verdrietig kind”, vertelt zijn moeder. “Vooral omdat hij niet kan spelen met andere kinderen en iedereen naar school gaat. Dus eigenlijk is er niet zoveel over van dat vrolijke, happy kind.” 

Thuiszitters

Het aantal thuiszitters in Amsterdam neemt de afgelopen jaren alleen maar toe. Waren het er in 2022 nog 1046, in 2025 waren het er al 1183. Met thuiszitters worden kinderen bedoeld die vier weken of langer geen onderwijs volgen.

“We zien dat deze kinderen zich vaak echt niet gehoord, gezien en begrepen hebben gevoeld in het onderwijs”, zegt directeur van oudervereniging Balans Joli Luijckx. “Ons onderwijssysteem is erg gericht op leerlingen die gemiddeld zijn en op de gemiddelde manier leren. Dan zijn de boeken, de leermiddelen en de manier waarop instructie gegeven wordt passend voor jou.”

Maar, zegt Luijckx, er zijn ook veel kinderen die behoefte hebben aan een ander soort leermateriaal, meer praktisch of meer autonomie: “We zien dat ons onderwijssysteem daar onvoldoende op kan inspelen, waardoor deze kinderen uitvallen.”

Hoogbegaafdheid

De redenen waarom kinderen niet naar school gaan zijn uiteenlopend. Uit onderzoek van de gemeente blijkt dat er in een kwart van de gevallen sprake is van psychische klachten, zoals angst, trauma of depressie. En dat beïnvloedt niet alleen de kinderen zelf, ook op de andere gezinsleden komt druk te liggen. Femke Brands dochters zijn beiden hoogbegaafd en gingen allebei jarenlang niet naar school.

“In eerste instantie ontstaat er steeds meer verschil in gedrag tussen school en thuis”, zegt Brand. “Op school waren ze heel lief en heel stil en deden ze braaf wat er gezegd werd, terwijl ze thuis enorme woede-uitbarstingen kregen en bijna onhandelbaar werden. Dat voelde heel raar, want het waren gewoon hele lieve, leuke meiden.”

Bij haar dochters sloeg dat gevoel steeds meer naar binnen toe, waardoor ze sombere gedachten en een depressie kregen: “Op een gegeven moment gingen ze dingen zeggen als: het is maar beter als ik er niet meer ben, ik wil er niet meer zijn.”

Luijckx: “Als er zoveel kinderen zijn die uitvallen binnen ons huidige onderwijssysteem, dan wordt het nu echt tijd om te gaan kijken wat er mis in met dat systeem en hoe kunnen we dat kunnen aanpassen, zodat deze kinderen wel passend onderwijs krijgen.”

‘Crimineel’

Ook voor Ryan werd naar school gaan steeds ingewikkelder: “Ik voelde me daar alsof ik een crimineel ben, alsof ik een auto had gestolen. Ik was er eerder blij mee dat ik niet meer naar school hoefde.” Zijn moeder vertelt dat hij buikpijn kreeg bij de gedachte naar school te moeten: “Soms wilde hij nog wel, maar hij werd er ziek van.”

Ook Luijckx ziet doorgaans dat er al signalen zijn, voordat het kind uitvalt: “Ouders zeggen vaak tegen ons dat ze al hebben aangegeven dat het moeilijk gaat en dat ze er met de school over in gesprek willen. Vaak gaat het om kleine dingen, zoals prikkelgevoeligheid of de manier van leren die voor hun niet passend is.”

Ryan voelt zich soms wel eenzaam, nu hij al drie jaar thuisonderwijs krijgt: “Ik mis mijn klasgenoten wel, maar het is ook zo lang geleden dat ik naar school ging dat ik ze me bijna niet meer herinner.”

Terug naar school

Veel ouders zeggen zich onmachtig en niet gehoord te voelen binnen het systeem. Ze hebben met veel verschillende instanties te maken, van samenwerkingsverbanden tot leerplichtambtenaren en ouderkindteams, en zien vaak door de bomen het bos niet meer.

Als kinderen eenmaal zijn uitgevallen, moeten ze vaak langere tijd weer herstellen voordat het lukt om terug naar school te gaan. Luijckx: “We zien dat die kinderen eigenlijk een soort schooltrauma hebben opgelopen. Vergelijk het met iemand die een beetje overspannen is, dan moet je ook eerst bijkomen voordat je überhaupt weer tot ontwikkeling kan komen.”

Femke Brand zag hoe ze als ouder zelf langere tijd meewerkte om haar kinderen naar school te laten gaan, terwijl het eigenlijk niet meer lukte: “Je probeert je kind door dat systeem te duwen, als een driehoekje door een rondje. Dat levert veel strijd op, en als ouder voel je je enorm schuldig dat je daar lange tijd aan mee hebt gewerkt en dat je kind dan zo veel schade heeft opgelopen. Dat is echt ontzettend zwaar.”

Ryans moeder zou graag zien dat haar zoon weer terug naar school gaat, maar op dit moment is dat volgens haar niet mogelijk, omdat ze niet precies weet waarom hij thuiszit, én omdat een nieuwe school als eerste vraagt waarom je kind precies thuiszit: “En daar heb ik geen antwoord op.”

Officieel heeft de school waar het kind was ingeschreven zorgplicht, maar in de praktijk pakt dat vaak anders uit. Luijckx: “Op het moment dat een kind uitgeschreven is bij zijn school, dan is het vaak heel moeilijk om hem weer ergens ingeschreven te krijgen. Een volgende school zegt vaak niet: kom maar, we schrijven je wel in. Die willen ook liever die zorg niet.”

Ryan zou graag naar een andere school willen, “maar niet als het zo’n hel is als de vorige”. Zijn moeder vraagt zich ondertussen hardop af of het realistisch is: “Hij is al negen. Ja, de hoop is er wel, maar ik weet niet of het gaat lukken.”

Door: Mirjam Eeken