Tijdens het Vrijdenkersfestival exposeert visueel kunstenaar Kevin Rooi (1990) van 21 oktober tot en met 28 oktober in OSCAM met Typomento: Roots of Resistance. We spraken met Kevin over Papiamento, graffiti en geworteld-zijn.

Typomento is een samenstelling van twee woorden. Waar verwijzen die naar?
‘Naar typografie en Papiamento. De expositie bestaat uit typografische kunstwerken in de Papiamentse taal. Maar voor mij vormt het woord ‘typomento’ ook een brug tussen Nederland en de Caraïben. Typografie is wat ik in Nederland geleerd heb. Op de Caribische eilanden wordt grafisch design vaak vooral als versiering gezien. Iets wat je achteraf nog even bedenkt. Op mijn 22e kwam ik vanuit Aruba naar Nederland om grafisch ontwerp en illustratie te studeren en zo over de ideeën achter ontwerp te leren. Papiamento is de taal waar ik mee ben opgegroeid op Curaçao en later Aruba; de taal van mijn thuis, mijn wortels. Met dit project breng ik twee werelden samen. ’

Hoe ben je in typgrafie geïnteresseerd geraakt? 
‘Ik was al op jonge leeftijd gefascineerd door graffiti. Eerst gewoon vanwege de sierlijke letters, pas later ontdekte ik dat daar betekenis achter schuilgaat. Dat die tags verwijzen naar kunstenaars.

Typografie is overal. Op de producten in de Albert Heijn. Op Whatsapp. Op de grote borden op Schiphol die de gates aangeven. Het is zo aanwezig in ons dagelijks leven, dat we er niet eens mee bezig zijn dat iemand dat bedacht heeft. De manier waarop we schrijven, hoe we communiceren, heeft betekenis. Dat vind ik interessant.’

Toen ik naar Nederland kwam, belandde ik in een identiteitscrisis

Wat heeft deze expositie voor jou met vrijheid te maken?
‘Toen ik naar Nederland kwam, belandde ik in een identiteitscrisis. Op de Caraïben heb je invloeden van veel culturen: Portugees, Venezolaans, Jamaicaans, Chinees. Wat je precieze afkomst is, daar is niemand mee bezig. In Nederland wilde ineens iedereen weten waar ik vandaan kwam. Dat was best confronterend, maar tegelijkertijd ging ik daardoor ook nadenken over mijn cultuur. Wat is dat eigenlijk? En welke betekenis heeft dat voor mij? Dit project is daar een uitkomst van.

Voor mij gaat dit project over de vrijheid om je eigen stem te hebben. De vrijheid om als Carabisch kunstenaar mijn werk te tonen. Geworteld in mijn eigen erfgoed, mijn eigen taal. Om te laten zien dat de Caraïben veel meer zijn dan strand en cocktails.’

Wilhelmina Drucker was het boegbeeld van de eerste feministische golf in Nederland. Ze stond aan de wieg van het vrouwenstemrecht in 1919 en vormde een inspiratiebron voor de naar haar vernoemde actiegroep Dolle Mina. Toch is haar naam, honderd jaar na haar sterven, in het collectief bewustzijn op de achtergrond geraakt. Tijd voor eerherstel. Op donderdag 23 oktober vindt in De Balie een avond over Wilhelmina Drucker plaats.

Wilhelmina Drucker werd geboren in 1847, in een tijd dat vrouwen praktisch tweederangsburgers waren. Gehuwde vrouwen werden handelingsonbekwaam geacht. Zoiets basaals als bijvoorbeeld geld opnemen van de bank mocht alleen met toestemming van de man. Ook werden vrouwen van universiteiten geweerd en hadden ze geen stemrecht (dat gold alleen voor welvarende mannen).

Drucker groeide op in armoede en ging op jonge leeftijd aan de slag als naaister. Pas halverwege haar leven zou de politiek activist in Drucker ontwaken. Haar welgestelde vader overleed in 1884, maar als buitenechtelijk kind maakte Drucker geen aanspraak op de erfenis. Het motiveerde Drucker om samen met haar zus een aanklacht te schrijven in de vorm van de schandaalroman George David. Met effect: Drucker kreeg haar erfdeel en wijdde de rest van haar leven aan politiek activisme.

Vrijdenken betekende voor Drucker onafhankelijk denken

Zo richtte Drucker in 1889 de Vrije Vrouwen Vereeniging op. Vanuit hier streed Drucker voor gelijke rechten in het huwelijk en openstelling van het onderwijs. Ook stond de Vrije Vrouwen Vereeniging aan de basis van het vrouwenkiesrecht dat in 1919 werd ingevoerd. De vereniging was niet gelieerd aan een politieke partij of ideologie wat uitzonderlijk was voor die tijd.

Gedurende Druckers leven kwamen politieke partijen op en viel de Nederlandse samenleving uiteen in strak georganiseerde zuilen. Elke zuil met zijn eigen ideologie en prefab-opvattingen. Maar juist van dergelijke beknellende hokjes en geestelijke benepenheid was Drucker wars. Aanvankelijk sympathiseerde ze met de socialistische beweging, maar Drucker kreeg al snel door dat met de emancipatie van de arbeider toch vooral de emancipatie van de man werd bedoeld. Het deed Drucker inzien dat vrouwen zichzelf moesten verheffen. Vrijdenken betekende voor Drucker onafhankelijk denken, zonder je te laten leiden door zuil, godsdienst of ideologie.

Annie M.G. Schmidt schopte tegen alles wat bekrompen en burgerlijk was. Bijna eigenhandig trok zij Nederland een nieuwe tijd in. Welke vrijheid brak Annie M.G. Schmidt met haar teksten, versjes en verhalen open? Op vrijdag 24 oktober vindt in De Balie een programma over Annie M.G. Schmidt plaats.

‘Ik was een boomstam met mos bedekt’, zo reflecteert Annie M.G. Schmidt (1911-1995) in een beroemd interview met Ischa Meijer op het leven dat ze leidde vóór haar schrijversdebuut op haar 35e. ‘Mos!’ Waarmee ze maar wilde zeggen: als bibliothecaresse in Vlissingen had ze tot dan toe weinig spanning gekend.

Een staaltje zelfmythologisering waar Meijer snel doorheen prikt (want natuurlijk waren haar jonge jaren niet zó saai geweest), maar er is ontegenzeggelijk sprake van een vooroorlogse en een naoorlogse Annie M.G. Schmidt. Het kantelpunt kwam naar eigen zeggen op het moment dat Schmidt naar Amsterdam verhuisde en aan de slag ging voor Het Parool. Hier werd haar talent als schrijver ontdekt en kwam ze in contact met mensen als columnist Simon Carmiggelt en illustrator Fiep Westendorp. Plots behoorde de Zeeuwse, tot dan toe wat muizige bibliothecaresse, tot de kring van Amsterdamse literaire bohemians. De tijd werd gevuld met, in Schmidts woorden, ‘een beetje wijn drinken, een beetje uitgaan, een beetje vrijen met elkaar.’ 

‘Heel Nederland leek te ontwaken’

Niet alleen Schmidt werd minder ‘mossig’, heel Nederland leek in deze tijd te ontwaken. De verzuiling, die mensen in strak afgebakende sociale groepen verdeelde, verloor langzaam haar benauwende grip. Dat wat eerder verzwegen werd, seks, werd bespreekbaar. Schmidt werd de belichaming van de veranderende tijdgeest: van de bedompte vooroorlogse jaren naar de vrijzinnige jaren zestig en zeventig. Een vrouw die openlijk sprak over haar abortusbehandeling, homoseksuele personages opvoerde in de musical Foxtrot en vrolijk aanmoedigde om toch vooral te gaan doen wat je leuk vindt: vreemdgaan bijvoorbeeld.

‘Doe nooit wat je moeder zegt, dan komt het allemaal terecht’, werd de vrolijk-anarchistische lijfspreuk die we met Annie M.G. Schmidt zijn gaan associëren. Tegen de tijd dat ze in 1995 overleed had ze de status van ‘reserve-konining van Nederland bereikt’ en waren hele generaties opgegroeid met haar liedjes uit Ja zuster, nee zuster, versjes als Dikkertje Dap en kinderboeken als Pluk van de Petteflet, Minoes en Abeltje. Een oeuvre waarin eigengereidheid en gemoedelijke rebellie centraal staan. Ondertussen zijn de tijden veranderd. Staat de vrijheid die Annie M.G. Schmidt openbrak nog overeind?

Van 21 tot en met 28 oktober vindt het Vrijdenkersfestival plaats, waar we de de Amsterdamse traditie van vrijzinnigheid eren, bevragen en voortzetten. Programmamaker Rokhaya Seck over wat we kunnen verwachten: ‘we hopen een creatieve ruimte te creëren waar mensen samenkomen en waar ideeën uitgewisseld worden op het podium.’

‘Het persoonlijke is politiek tijdens het Vrijdenkersfestival. Onze sprekers hebben dit jaar bijzondere verhalen te vertellen. Verhalen die stuk voor stuk het particuliere overstijgen – of dat nu gaat om Rita Baroud die vertelt over haar ervaringen tijdens de genocide in Gaza of om Caroline Darian, die naar aanleiding van de Pelicot-zaak in Frankrijk opkomt voor slachtoffers van seksueel misbruik. Met het delen van hun ervaringen dragen onze sprekers bij aan maatschappelijke verandering. Niet zelden ten koste van persoonlijke offers.

Eerlijk: vaak begint het mooiste gesprek pas zodra de microfoons uit zijn

Amsterdam is van oudsher altijd al een stad geweest waar mensen in clubjes en vergaderingen samenkwamen om sociale verandering in gang te zetten. In kroegen, debathuizen of op plekken als De Dageraad, de vrijdenkersvereniging waar Multatuli en Wilhelmina Drucker bij aangesloten waren. De Amerikaanse dichter Allen Ginsberg schreef in 1957 aan zijn vriend Jack Kerouac over Amsterdam dat hij een ‘great town’ had gevonden met dichterscafés en bebopbars, waar hij de ruimte voelde om te experimenteren. Dat nostalgische beeld  liet me niet meer los.  

Maar, bedacht ik me: dat hoeft niet alleen bij nostalgie te blijven. Tijdens het Vrijdenkersfestival hopen we een creatieve ruimte te creëren waar mensen samenkomen en ideeën uitgewisseld worden op het podium. En eerlijk: vaak begint het mooiste gesprek pas zodra de microfoons en camera’s uit zijn, aan de bar. Dat is waar de eerste vuurtjes van verandering gaan branden.’

We krijgen bij De Balie vragen over drie filmvertoningen van Israëlische kunstenaars die wij in maart 2024 eenmalig hebben vertoond. Deze films maakten onderdeel uit van het Seret Film Festival en waren geselecteerd door onze redactie. We hebben toen bewust afgezien van enige financiële relatie met het festival. Inmiddels hebben we besloten de samenwerking te beëindigen en in 2025 hebben we geen films meer geprogrammeerd van het Seret Film Festival.

In 2024 hebben we er wel voor gekozen de vertoningen door te laten gaan, omdat wij kunstenaars niet willen uitsluiten op grond van hun nationaliteit. Wij hebben er toen voor gekozen ruimte te geven aan kritische makers, en aanvullend een gesprek gevoerd met een van de documentairemakers over het handelen van de Israëlische regering.

We begrijpen dat deze beslissing ook tot kritiek kan leiden. Kritiek bespreken we uitvoerig met elkaar en soms leidt dit ook tot andere keuzes in onze programmering, zoals afgelopen jaar.

Wij geloven dat het samenbrengen van mensen een effectieve manier is om onderdrukking, polarisatie en agressie tegen te gaan. Ook maken wij ons unaniem grote zorgen over het geweld in Palestina en Israël en de oorlogsmisdaden en genocide in Gaza. Dit thema krijgt nadrukkelijk aandacht in ons programma, onder andere via gesprekken met Palestijnse journalisten en makers.

Wij blijven ernaar streven verschillende perspectieven samen te brengen en kritische stemmen te ondersteunen, zeker ook wanneer zij zich uitspreken tegen hun eigen onderdrukkende regimes. Of het nu om Russische kunstenaars of Israëlische kunstenaars gaat. Wij maken ons programma zo zorgvuldig mogelijk en staan open voor kritiek. We nodigen iedereen uit om in gesprek te blijven en onze programma’s te bezoeken.

De Balie

English

We have received questions at De Balie regarding three film screenings by Israeli artists that we presented once in March 2024. These films were part of the Seret Film Festival and were selected by our editorial team. We deliberately chose not to have any financial relationship with the festival. We have since decided to end the collaboration, and in 2025, we will no longer include any films from the Seret Film Festival in our programming.

In 2024, however, we did choose to proceed with the screenings because we do not want to exclude artists based on their nationality. We chose to provide space for critical voices, additionally we held a critical public conversation with one of the documentary filmmakers about the actions of the Israeli government.

We understand that this decision can also lead to criticism. We thoroughly discuss such criticism internally, and it sometimes leads to different choices in our programming, as was the case this past year.

We believe that bringing people together is an effective way to counter oppression, polarization, and aggression. We are also unanimously deeply concerned about the violence in Palestine and Israel, and about the war crimes and genocide in Gaza. This topic receives prominent attention in our programming, including through conversations with Palestinian journalists and creators.

We remain committed to bringing together different perspectives and supporting critical voices – especially when they speak out against their own oppressive regimes, whether they are Russian or Israeli artists. We curate our programs with the utmost care and remain open to criticism. We invite everyone to continue the conversation and to attend our events.

Met groot verdriet heeft De Balie het overlijden van Derk Sauer vernomen. Derk was een grote inspiratiebron voor ons. Hij adviseerde De Balie jarenlang vanuit de Raad van Toezicht en was recent onder meer nauw betrokken bij de dissidente kunsttentoonstelling Artists Against the Kremlin, die deze maand zijn tweede editie beleeft. Onze gedachten gaan uit naar de geliefden van Derk.

Derk is zo’n beetje de personificatie van alles waar wij voor staan: het belang van de onafhankelijke pers, de democratie en de rechtsstaat. Hij heeft vlammende betogen gehouden om donateurs voor De Balie binnen te halen en dacht mee bij Russische of Oekraïense programmering.

Yoeri Albrecht, algemeen en artistiek directeur De Balie

Derk Sauer was in 2022 te gast in ons programma Operatie Interview, waar hij met Jeroen Wollaars, Barbara Barend en Coen van Zwol sprak over zijn leven in Rusland en zijn terugkeer naar Nederland na de grootschalige invasie in Oekraïne.

‘If the 20th century was the story of slow, uneven progress toward the victory of liberal democracy over other ideologies – communism, fascism, virulent nationalism – the 21st century is, so far, a story of the reverse’, Anne Applebaum wrote in 2021 in The Atlantic. And Russia hadn’t even invaded Ukraine yet…

Applebaum’s entire journalistic career has revolved around Russia and its neighboring countries. Through this, Applebaum has witnessed democracies emerge up close – and sometimes collapse again. Applebaum studied history and literature at Yale and specialized in Soviet history. In 1988, she moved to Poland as a correspondent for The Economist, where she reported on the collapse of communism and the first free Polish elections won by Lech Wałęsa’s Solidarność. Later on she covered the fall of the Berlin Wall. In this period she also met her husband, Radoslaw Sikorski, the current Polish Minister of Foreign Affairs. 

Applebaum received the Pulitzer Prize in 2004 for her monumental work Gulag, which chronicles the history of the Soviet forced labor camps where millions of people were imprisoned and perished during Stalin’s reign. In 2017, she published Red Famine: Stalin’s War on Ukraine, about the Holodomor – the deliberate starvation of the Ukrainian people by Stalin’s regime.

Up close, Applebaum witnessed in the early 2000s how Putin smothered the young Russian democracy in its cradle

In the 1990s, Applebaum was a convinced liberal who believed that history – following the words of Francis Fukuyama – had ended. But she quickly saw that capitalism and free trade, at least in Russia, did not go hand in hand with freedom. Up close, Applebaum witnessed in the early 2000s how Putin smothered the young Russian democracy in its cradle.

Today, autocracy is back in fashion, though be it in a different form than in the 20th century. Whereas the previous century was marked by an ideological battle of -isms, modern autocrats nowadays are mostly interested in self-enrichment, not even pretending anymore to care for human rights or democracy, Applebaum argues in her latest book, Autocracy Inc. Dictators like Putin, Kim Jong-Un, or Lukashenko view their countries primarily as profit-generating enterprises to make themselves filthy rich. The same goes for hybrid regimes like Hungary, where corruption runs rampant. Because ideology no longer matters, modern autocracies more than ever form a network of collaboration, Applebaum warns. They finance each other, arm each other, and cover for one another – all to undermine the liberal order.

Želimir Žilnik was born in 1944 in a Nazi concentration camp near Niš, now Serbia. He lost his parents, both devoted communists, during the war. Raised by his grandparents, Žilnik grew up in Tito’s socialist Yugoslavia.

And so, from the very beginning, ideology was inescapable for Želimir Žilnik; a fact that is reflected throughout his later body of work. The grandmaster of Serbian avant-garde cinema consistently centers the perspectives of people on the margins of society.

Žilnik’s debut film Early Works (1969), shot in the aftermath of the 1968 student protests, is a satire about the gap between idealism and communism. The film was soon banned in Yugoslavia, but went on to win the Golden Bear at the Berlin Film Festival. It was also the catalyst for the coining of the term Yugoslav Black Wave Cinema. Though originally intended as a negative label by socialist film critics, Black Wave Cinema grew into an influential film movement throughout the 1960s and 70s. Inspired by Italian Neorealism and the French New Wave, Black Wave Cinema is characterized by its depiction of explicit violence, low-budget production and open criticism of the socialist system.

This critical stance made it impossible for Žilnik to continue working in Yugoslavia, so he temporarily moved to Germany. There, he portrayed the lives of people on the margins of German society, such as newly arrived migrant workers in Inventur – Metzstrasse 11. Žilnik’s return to Yugoslavia in the late 70’s marked a highly productive period, during which he created numerous television films.

Some directors utilize the camera as a paintbrush, to decorate; Žilnik uses the camera as a scalpel, to peel back the layers of society in an attempt to analyze what lies beneath

Cineaste

In 1994, Marble Ass was released – a film about the life of Merlinka, a trans sex worker in Belgrade. It is considered to be the first queer film in Yugoslav cinema and was awarded the Teddy Award in Berlin. At its premiere in Belgrade, the film received both loud applause and a barrage of apples and eggs.

Its exemplary of the subversiveness of Žilnik’s work, in which he always chooses to side with the underdog. Not stylised but consciously anti-esthetical, gritty and with the focus on common life. Žilnik’s films are characterized by the blending of fiction and documentary, often with non-professional actors in the lead. 

Želimir Žilnik has made over fifty films and remains active to this day. His latest film, Eighty Plus, a playful and poignant portrait of the process of restitution in post-socialist Serbia, will have its Dutch premiere at De Balie.

Andrey Kurkov was in the middle of writing a new novel – a detective story set during the Russian Revolution – when, on February 24, 2022, Russia launched its full-scale invasion of Ukraine. Kurkov was warned that he was on a Russian list of prominent Ukrainians to be arrested. He fled his home in Kyiv for western Ukraine, to Lviv. The manuscript was left untouched for a long time. War was no time for something as frivolous as fiction.

Yet Kurkov kept writing: essays, opinion pieces, speeches. Tirelessly, the author continues to act as an ambassador for a free and independent Ukraine, impressing upon his Western audiences that Ukraine and Russia are two completely different countries – historically, culturally, and, not least, mentally. And of course, there is his diary, in which Kurkov chronicles daily life in a country under attack, published as Diary of an Invasion. A year later, a sequel appeared: Our Daily War, in which Kurkov delicately captures the absurdity of war.

Recently my old friend and neighbour, the musician Liosha Aleksandrov, was walking along Yaroslaviva Val, one of Kyiv’s loveliest streets, when the air raid siren sounded, yet again. Before his eyes, people hurried out of the cafés and the doors were locked. Only the local beauty salon continued to work and, through the window, Liosha watched the lone salon employee continuing to give her client a manicure. One would like to think that beauty is more important than life!

Our Daily War

Andrey Kurkov is one of the most prominent contemporary Ukrainian writers. He self-published his debut novel just two weeks before the fall of the Soviet Union. As the economy collapsed, Kurkov sold his book on the streets. His first international success came with Death and the Penguin (1996), a satirical novel about a post-Soviet society in which an obituary writer takes care of a penguin after the local zoo goes bankrupt. Since the full-scale invasion of Ukraine, Kurkov’s darkly comic novels have found a large new readership. His work has now been translated into 41 languages.

That success carries a certain bitterness, Kurkov has said in interviews. Europeans should first learn more about Ukraine, he believes – because empathy without knowledge is shallow empathy that will not endure. Yet Kurkov did finish the novel he had started. Is there a future for fiction again?